قدمگاه
قدمگاه با منزلگاه تفاوت دارد. منزلگاه جايى است كه مسافر شب به آنجا مىرسد و مىماند. به عبارت ديگر مسافت بين دو توقف گاه مسافران يا فاصلهاى كه مسافر در يك روز طى مىكند را منزل گويند. هر منزل برابر با 28/6 ميل و هر ميل برابر با 4500 ارش و هر ارش معادل 45 سانتى متر است. منازل برحسب راحتى و يا دشوارى راه به دو نوع سبك و سنگين تقسيم مىشد. هر منزل تقريباً برابر با 24 كيلومتر مىباشد.[2] بنابراين؛ ميان قدمگاه و منزلگاه عموم وخصوص من وجه است. يعنى هر قدمگاهى منزلگاه بوده ولى هر منزلگاهى قدمگاه نيست.
قدمگاههاى ايران:
در بسيارى از نقاط كشور ايران قدمگاههاى منسوب به پيغمبر، ائمه معصومين(ع) و اولياى خدا وجود دارد. قدمگاههاى كشور بر طبق آخرين پژوهش ميدانى 215 مورد است.[3] بيشترين تعداد قدمگاه در ايران به ترتيب در استانهاى هرمزگان، كرمان، خوزستان و خراسان قرار دارد.
اكثر قدمگاه هاى ايران مربوط به اواخر دوران عباسيان (656 - 132ه .ق)، يعنى قرن هفتم هجرى قمرى است. وجود قدمگاه در ايران داراى عللى مختلفى مىباشد. هجرت تاريخى حضرت ثامن الحجج(ع) (203 - 148هـ .ق) از مدينه تا مرو، مهاجرت سادات به نواحى مختلف كشور در طى قرون، عشق عامه مردم به خاندان اهل بيت عصمت و طهارت، خواب و رؤيا، از جمله دلائل ساخت بناهاى قدمگاهى در ايران است.
قدمگاه ها همانند ساير اماكن زيارتگاهى نقش عمدهاى در رونق اقتصادى و تغيير محل دارند. آبادى روستاها و تبديل شدن آنها به شهر و منطقه توريستى (همان طورى كه در قدمگاه نيشابور ديده مىشود)، تبادل ارتباطات و آداب و رسوم فرهنگى بين روستاها و شهرها از جمله موارد وجود قدمگاه در يك مكان است.
[1] - معين، فرهنگ فارسى، ج 2، ص 2647.
[2] - دهخدا، لغت نامه (ماده منزل).
[3] - نوبان، چشمهها، قدمگاهها و درختان نظر كرده، ص 78.
قدمگاه هاى منسوب به امام رضا(ع) در ايران:
از جمع بندى روايات حركت امام رضا(ع) در ايران به سه خط سير استانى خواهيم رسيد:
1 - خوزستان • فارس •يزد • خراسان رضوى.
2 - خوزستان• فارس • اصفهان • يزد • خراسان رضوى.
3 - خوزستان • فارس• قم • تهران • سمنان • خراسان رضوى.
در باره ورود آن حضرت به استان خوزستان و سپس استان فارس و خروج وى از ایران از طريق استان خراسان رضوى بحثى نيست. اختلاف تنها در مسير حركت ايشان در نقاط مركزى کشور ايران است.
در برخى از نقاط ايران بناهاى ياد بودى به مناسبت سفر تاريخى حضرت رضا(ع) از مدينه تا مرو وجود دارد. این بناها مربوط به دوران مختلف تاريخ هستند. از ميان قدمگاه هاى مذكور تعداد معدودى قديمى بوده و باقى مربوط به دوران صفويه (1179 - 907ه .ق) مىباشد. نگرش صفويان به قدمگاه همانند ساير اماكن زيارتى و مقدس بود. آنان از توسعه قدمگاه براى ترويج مذهب شيعه استفاده مىكردند. اكثر قدمگاه هاى فعلى ايران كه به امام رضا(ع) منسوب است مربوط به همين دوران مىباشد.
در اعتبار قدمگاه هاى منسوب به امام رضا(ع) در كشور ايران بايد چند جنبه را در نظر داشت:
الف - تصريح روائى به اسامى شهرها ومكانهاى قدمگاهى.
ب - قرار گرفتن اماكن قدمگاهى در جغرافياى راههاى قرن سوم هجرى قمرى يا مسيرهاى كه در آن عصر مورد تردد مردم قرار مىگرفت. توجه به اين نكته ضرورى است كه كاروان امام رضا(ع) از همان راهى عبور نمود كه ديگران از آن آمد و رفت مىكردند. بنابر اين؛ قول به اينكه كاروان ايشان انحراف از مسير عادى داشته مثل حرکت امام رضا(ع) به سمت قوچان و باجگیران و سپس رفتن به سرخس و مرو، نياز به دليل قوى مانند تصريح روايى دارد.
ج - استفاده از قرائن محكم، از جمله آثار باستانى كه از قرون گذشته بر جاى مانده است.
زائر، ش 169، دی 1387 ش